Anadolu Kültür ve Sanat Tarihi 101-6

Tunç Çağı II

Bu yazı, Tunç Çağı Anadolu'sunun karmaşık kültürel etkileşimlerini, Asur Ticaret Kolonileri Çağı'nın önemini, Hatti kültürünün özelliklerini ve Hitit Krallığı'nın yükselişini ve gelişimini, kaynak metinden alıntılarla detaylandırarak incelemektedir.

1. Tunç Çağı Anadolu'sundaki Kültür Bölgeleri ve Genel Özellikleri

Tunç Çağı Anadolu'su, farklı coğrafi bölgelerde kendine özgü özellikler taşıyan ancak birbiriyle etkileşim halinde olan kültür bölgelerine ayrılmaktadır:

• Batı Anadolu Kültür Bölgesi: Troia, Limantepe ve Beycesultan gibi yerleşimler aracılığıyla açıklanan bu bölge, katmanlı bir saray kompleksini barındırır. İletişim ağı daha çok günümüz Yunan Adaları ve Yunan anakarasıyla ilişkilidir. Ancak aslında çok geniş bir iletişim ağı var kuzey Avrupa'dan başlayarak oradan gelen mallar üzerinden bildiğimiz kadarıyla Mezopotamya ve Mısır arasında yoğun bir ticaret alanının olduğunu biliyoruz.
• Orta Anadolu Kültür Bölgesi (Kültepe Ekseni): Batı Anadolu'daki özelliklere benzemekle birlikte, daha kapalı bir yerleşim dokusuna (höyükleşme) sahiptir. Burada da bir erk ve elit sınıf bulunur. Bu bölgenin ticareti daha çok Mezopotamya ile ilişkilidir, bu da onu Batı Anadolu'dan ayırır.
• Güneydoğu Anadolu ve Kuzey Mezopotamya Kültür Bölgesi: Daha çok Mezopotamya ile yoğun ilişki içindedir. Aslantepe üzerinden Kalkolitik Dönem oturumunda incelenmiştir.
• Kuzeydoğu Anadolu ve Kafkasya Kültür Bölgesi (Kura-Aras Kültürü): Diğer bölgelerin aksine, yerleşik hayat ve ticaret yerine hayvancılık ön plandadır. Bu durum, "Bu insanlar göçerler yani yaylacılık yapıyorlar. Bu nedenle de onların yerleşim yerlerine ait bilgilerimiz çok daha az." olmasına neden olmuştur. Malatya-Elazığ bölgesi, Mezopotamya ve Aslantepe ile ticaret ağı içinde yer alır.

Bu bölgelerin genel ortak özellikleri arasında elitlerin varlığı, kurulu yerleşim yerleri, en üstte bir yönetici erkin bulunması ve ticaret ağları içinde şekillenmeleri sayılabilir. Batı Anadolu daha çok Yunanistan ile Orta Anadolu ise Mısır ve Mezopotamya ile daha fazla ilişkilidir.

2. Asur Ticaret Kolonileri Çağı ve Kültepe (Kaniş-Neşa)

Orta Tunç Çağı'nda İç Anadolu'nun en belirgin özelliği Asur Ticaret Kolonileri Çağı'dır. Bunun en önemli merkezi ise Kültepe'dir:

• Yazının Anadolu'ya Gelişi: Asurlu tüccarlar sayesinde "Mezopotamya'da yaklaşık olarak 2000 yıl önce başlamış olan yazı Asurlular sayesinde Anadolu'ya geliyor ve Anadolu bu sayede milattan önce 2000'lerden itibaren tarih çağlarına başlamış oluyor." Bu dönem, Hititlere ve dolayısıyla Anadolu'daki merkezi imparatorluğa zemin hazırlamıştır.
• Ticaret Ağı ve Yapısı: En büyük ticaret merkezlerine Karum (örn. Kaniş Karumu/Neşa), daha küçüklerine ise Wabartum denirdi.
• Ticaretin Kayıtları ve Hukuk: Kültepe'de bulunan 25.000'den fazla çivi yazılı arşiv belgesi, ticaret detaylarını açığa çıkarmıştır. Bu belgeler, yerel yöneticilerin tüccarlara güvenlik sağlaması ve vergi alması, aynı zamanda tüccarların mal kayıtlarını tutması sayesinde günümüze ulaşmıştır. Malların çoğunlukla da eşek/katır gibi hayvanlarla taşındığını biliyoruz ve Asur'dan gelecek bir ürünün yaklaşık 10 haftada Kültepe'ye vardığını görüyoruz.
• Ticaret Malları: Tunç yapımı için gerekli olan kalay, Asurlular tarafından İran'ın doğusundan getirilerek Anadolu'ya yayılmıştır, çünkü Anadolu'da bakır bulunurken kalay yoktur. Asurlular ayrıca kendi kumaşlarını da getirmişlerdir. Anadolu'dan ise "güneyde bulunmayan bir zenginliği olarak altın ve gümüş madenleri var onlar da altın ve gümüş madenlerinde Asurlu tüccarlar geri Asura geri götürüyorlar." Değerli malların (altın ve gümüş) hacim olarak daha az olması, dönen kervanların daha küçük olmasını sağlamıştır. Asurlular, Anadolu'ya getirdikleri fazla sayıda eşek ve katırı satarak geri dönerken daha az hayvan kullanmışlardır.
• Bürokrasi ve Hukuk Gelişimi: Ticaretin devamlılığı, bürokrasi ve anlaşmaların yapılması gerekliliğini doğurmuş, bu da yönetici sınıfı ve bürokratları ortaya çıkarmış. Anlaşmazlıklar nedeniyle hukuk da gelişmiş, tüccarlar için garantiler ve krediler sağlanmıştır.
• Kültepe Yerleşimi: Kültepe (Kaniş Karum/Neşa), surlarla çevrili dairesel bir höyüktür. Merkezinde 10 dönümlük büyük bir saray kompleksi (Warşama'ya ait olduğu düşünülen) ve çevresinde tapınaklar bulunur. Asurlu tüccarlar ise höyüğün hemen yanındaki "karum" adı verilen küçük bir mahallede yaşamışlardır. Saray, kalın duvarlarla çevrili, korunaklı bir alandır ve arşiv belgelerinin depolandığı, değerli eşyaların saklandığı ana depo alanı olarak kullanılmıştır. Sarayın planı, Hitit çağında da görülecek savunma sistemlerinin öncülüğünü taşır.
• Karum: Karum, sokakları ve birbirine eklenerek büyüyen evleri olan bir mahalledir. Her konut hem depolama, hem üretim (atölye), hem de yaşam alanı olarak kullanılmıştır. Yapılar taş temelli kerpiçten olup, iki veya üç katlı olarak yükseldiği tahmin edilmektedir.
• Maddi Kültür Varlıkları: Kültepe'nin bilinen ritüelistik objelerinden biri, ikili bir tanrı ve tanrıça temsil eden idollerdir. Bu dönemde kullanılan kaplar, biçim olarak Hitit çağı sanatının öncüllerini barındırır.
• Dönemin Sonu: Eski Hitit krallarının bu bölgedeki yerleşimi ele geçirmesiyle Kültepe'nin büyük ticaret merkezi işlevi sona ermiş, bu işlevi Hitit kentleri üstlenmiştir. Ancak yerleşim küçülerek de olsa günümüze kadar devam etmiştir.

3. Hatti Kültürü ve Alacahöyük Kral Mezarları

Hatti kültürü, Hititleri etkileyen Anadolu'nun yerleşik halklarından biri olarak kabul edilmektedir:

• Alacahöyük Kral Mezarları: Erken Tunç Çağı'na tarihlenen 14 adet kral mezarı olarak adlandırılan elit mezarları bulunmuştur. Bu mezarlarda bireylerin dizleri karna çekik ve yüzleri yana dönük şekilde gömüldüğü görülür. Çevrede güneş kursları ve standartlar gibi değerli madenlerden yapılmış objeler, ahşap hatıllar üzerinde hayvan kafaları bulunmuştur. Defin sırasında kurban edilen hayvanların da mezara gömüldüğü anlaşılmaktadır.
• Hatti Kültürünün Kökeni ve Yayılımı: Bir görüşe göre Hattiler Anadolu'nun yerleşik halkıdır, diğer görüş ise Kafkaslar'dan geldikleridir. Kafkaslar üzerinden geliş görüşünü destekleyen benzer gömü gelenekleri (taş çevrili mekan, ahşap hatıl, ölü hediyeleri, hayvan sunuları) mevcuttur. Ancak günümüzde "akademide daha çok savunulan görüş Anadolu'nun yerleşik halkı olduklarına ilişkin görüş." Hatti kültürü, İç Anadolu'dan Batı Kafkasya'ya kadar uzanan geniş bir coğrafyayı etkilemiştir.
• Ticaretin Rolü: Hatti elitlerinin zenginleşmesinin arkasında Mezopotamya ile olan ticaret ilişkileri yatmaktadır. Bu dönemde kullanılan "kağnı arabaları" (tekerlekli ve yavaş hareket eden) gibi maddi kültür varlıkları da mezarlardan ele geçmiştir.
• Hatti Sanatı ve Semboller: Hitit öncesi Hatti kültürüne ait birçok buluntu, günümüzdeki Eti gibi markaların logolarında veya Ankara'daki heykellerde görülen figürlerle benzerlik gösterir. Özellikle standartlar/alemler (ayinlerde taşınan uzun sopalara geçirilen objeler) ve güneş kursları dikkat çekicidir. Güneş kursları, evreni veya kozmozu sembolize eden dairesel objelerdir ve bazıları taşınırken ses çıkaran metal apliklere sahiptir. Kültepe'deki idollerle stilistik olarak farklı olsa da benzer inanç sistemlerinin varlığını gösteren figürler de bulunur. Gaga ağızlı kap biçimleri de dönemin bilinen objelerindendir.
• Hatti Kültürünün Zirvesi ve Sonu: Hatti kültürü MÖ 2000'lerde zirveye ulaşmıştır. Ancak MÖ 1700-1650'lerde Hititlerin bölgedeki hakimiyeti başlamıştır. Kuşarra'dan Anitta'nın Kültepe'yi (Neşa) ve Hattuş'u ele geçirmesiyle Hatti şehir devletleri dönemi sona ermiş, yerini Hititlerin merkezi otoritesi almıştır.

4. Hitit Krallığı ve İmparatorluğu

Hititler, Anadolu'da Hint-Avrupa dillerini konuşan ilk yazılı kaynakları veren halktır. Kendilerini "Neşalı" veya "Hatti ülkesinin çocukları/insanları" olarak adlandırmışlardır, bu da Anadolu'nun yerleşik kültürleriyle etkileşimlerini gösterir:

• Kuruluş ve İlk Krallar: Kurucu bey, Kuşarra Kralı Anitta'dır. Anitta, MÖ 18. yüzyılda Kültepe'yi (Neşa) ve Hattuş'u fethetmiştir. Hattuşa için bu topraklarda bir daha kimse yerleşemesin diye bir lanet yazmıştır.
• Anitta'dan yaklaşık 150-200 yıl sonra ortaya çıkan I. Hattuşili, Hattuşa'yı başkent yaparak Anitta'nın lanetini bozmuştur.
• Eski Krallık Dönemi ve Telepinu Fermanı:Hitit krallığı, taht kavgaları ve iç karışıklıklarla doludur. Telepinu Fermanı, bu karışıklıklara son vermek amacıyla tahta kimin geçeceğini standartlaştıran hukuki düzenlemeler getirmiştir.
• Ferman, tarihsel bir girişle başlar ve önceki dönemleri anlatır. Hukuki düzenlemeyi açıklar yani tahta kimin geçeceğini eğer o kişi geçemiyorsa onun yerine kimin geçebileceğini anlatır.
• Pankuş Meclisi: Ferman'ın en önemli özelliği, Hitit soylularından oluşan bir meclis olan Pankuş'un varlığını ortaya koymasıdır. Bu meclis, kralın tek başına yetkili olmasına rağmen sorumluluk sahibi bir meclisin varlığını gösterir. Mısır'daki gibi tanrısal bir firavun figürü yoktur; Hititlerde yönetici kralın altında bir elit sınıfı bulunur.
• Amarna Mektupları: MÖ 14. yüzyılda yazılmış bu mektuplar, Mısır, Mezopotamya (Mitanni, Babil, Asur) ve Hititler arasındaki diplomatik yazışmaları içerir. Bölgesel güçlerin kendi aralarındaki anlaşmaları ve saldırmazlık paktlarını gösterir. Krallar birbirlerine "kardeşim" diye hitap ederek eşitliklerini vurgulamışlardır. Bu belgeler, MÖ 14. yüzyılda modern devlet organizasyonuna benzer diplomatik ilişkilerin varlığını kanıtlar.
• Yeni Krallık Dönemi (İmparatorluk Dönemi): Hititlerin en gelişkin olduğu dönemdir. Kadeş Savaşı ve Kadeş Anlaşması gibi önemli olaylar bu döneme aittir. MÖ 1200'lerde Deniz Kavimleri Göçleri ile Hitit İmparatorluğu da Mikenler gibi sona ermiştir.
• Doğu Akdeniz (Levant) Bölgesi'nin Önemi: Mitanni Krallığı'nın zayıflamasıyla Levant bölgesi, Hititler ve Mısırlılar arasında bir çekişme alanı haline gelmiştir. Bu bölge, sedir ağaçları ve kalay yatakları nedeniyle tarih boyunca stratejik ve ticari açıdan önemli olmuştur.
• Hitit Kültürü'nün Kökeni ve Özgünlüğü: Hititler, Hint-Avrupa konuşan bir halktır. Anadolu'nun yerli halkı olarak kabul edilmez ve bunu da yazılı kaynaklarda kendileri aktarmışlardır. Ancak, Anadolu'da yoğrulmuştur bir kültürdür. Hitit kültürünü özgün kılan, Hatti ve Hurri kültürleriyle olan yoğun etkileşimleridir.
• Mitanni İlişkileri: Mitanni (Hurriler), MÖ 1500-1300 yılları arasında Hititler ve Mısırlılarla eşit güçte önemli bir kültürel ve siyasi güçtü. Ancak MÖ 1300'lerden sonra gücünü kaybetmiş, bu boşluğu Hititler ve Mısırlılar doldurmaya çalışmıştır.
• Kadeş Savaşı (MÖ 1285): Mitanni'nin siyasi boşluğundan doğan rekabet, Kadeş yakınlarında Mısırlılar (II. Ramses) ve Hititler arasında büyük bir savaşa yol açmıştır. Her iki tarafın da ağır kayıplar verdiği ancak tam olarak bir galip gelenin olmadığını görüyoruz. Ramses'in kendi propagandasının aksine, Hitit kazılarında bulunan Kadeş Anlaşması belgeleri, savaşın eşitlik prensibiyle sonuçlandığını göstermiştir.
• Kadeş Barış Anlaşması: Tarihteki bilinen ilk diplomatik barış anlaşmasıdır. Bu anlaşma sonrasında III. Hattuşili ve II. Ramses'in birbirlerine "kardeşim" diye hitap etmeleri, anlaşmanın eşit statüde yapıldığını gösterir.

5. Hitit Kültürü ve Yaşam Tarzı

Hititler, çağdaşlarından bazı önemli farklılıklar gösteren bir kültüre sahiptir:

• Kadınların Rolü: Hititlerde kadınlar (kraliçeler), özellikle büyük kral savaşa gittiğinde yönetimi üstlenebilen bir konuma sahiptir. Bu durum, Hint-Avrupa kültürlerinde nadir görülen bir özelliktir.
• Hitit İsmi: Hititler, kendilerini Tevrat'taki isimleri nedeniyle "Hititler" olarak adlandırmışlardır, ancak kendileri aslında "Neşalı" veya "Hatti ülkesinin çocukları/insanları" derlerdi.
• Hititçe'nin Çözülmesi: Hititçe, "ekmek yiyeceksin su içeceksin" cümlesindeki ortak kelimelerden yola çıkarak çözülmüştür.
• Hukuk Sistemi: Hitit hukuk sistemi, Mezopotamya'daki "kısas" (göze göz) uygulamasından farklı olarak daha gelişkindir. İnsanları öldürmek yerine ağır cezalarla canlı bırakarak çalıştırmaya devam etmişlerdir. Bu durum, insanın üretim için bir değer olarak görülmesinden kaynaklanmaktadır.
• Din (Bin Tanrılı Halk): Hititler, "çok tanrılı" bir inanca sahipti ve "Bin tanrılı halk" olarak anılırlardı. Karşılaştıkları her kültürün tanrı ve tanrıçalarını kendi panteonlarına dahil etmişlerdir. Bu, Neşalı veya Hatti ülkesinin insanları olarak kendilerini adlandırmalarıyla da paralellik gösterir. Hitit tanrıları, Antik Yunan mitolojisindeki tanrılara ve kozmogonik anlatılara benzerlikler gösterir (örn. Teşup ve Hepat, Zeus ve Hera).
• Ordu ve Teknoloji: Hititler, çağlarının en güçlü ordularından birine sahipti. Tunç Çağı'nda olmalarına rağmen, demiri kullandıkları bilinmektedir. Bu demirin kuvvetle muhtemel meteoroid olarak dünyada çarpmış bir göktaşından elde ettikleri bir materyal olarak işlemeleri olduğuna ilişkin bir görüş vardır.
• Sanat Eserleri ve Tasvirler: Batı Anadolu'da Karabel ve Akpınar gibi yerlerde kral veya tanrı/tanrıça işlemeleri bulunur. Hitit sanatı, göğüs cepheye dönük, baş ve ayaklar yana çevrik bir duruş biçimini sıklıkla kullanır. Kartuşlar aracılığıyla tasvir edilen kişilerin kimlikleri belirtilmiştir.
• Hattuşa (Başkent): Troia'ya benzer bir sur sistemine sahiptir. Surlar içinde tapınaklar, elit konutları ve en korunaklı alanda (Büyük Kale) kralın yaşadığı yer bulunur. Büyük Kale'deki ince uzun odalar, arşiv belgelerinin tutulduğu alanlar olarak kullanılmıştır.
• Büyük Tapınaklar: Hattuşa'daki Büyük Tapınak, açık avlusu, kült odaları (Teşup ve Hepat heykellerinin bulunduğu düşünülen) ve depolama/arşiv alanlarıyla dikkat çeker. Tapınaklar, hem üretimin kendisini organize eden hem de bu üretim sonucunda çıkan ürünün kendisinin arşivlendiği ve malzemenin yani ana üretimin de tutulduğu alan olarak işlev görmüştür. Kral, baş rahip olarak dini ve siyasi bir rol üstlenmiştir.
• Savunma Sistemleri: Hattuşa'daki kapılar (Yer Kapı, Kral Kapısı), gelişmiş savunma mimarisini gösterir. Özellikle Kral Kapısı'ndaki kırık girişler, düşmanın saldırısını yavaşlatmayı hedefleyen kuleli tahkimat sistemleri, Kültepe'deki sarayın basit savunma sisteminin gelişmiş halidir. "Potern" adı verilen gizli tüneller de mevcuttur ve ritüelik anlamları olabileceği düşünülmektedir.
• Ritüeller ve İnançlar:Festivaller ve Kurban Törenleri: Krallar, siyasi görevlerinin yanı sıra dini festivallerin ve kurban törenlerinin ana yöneticileridir.
• Vazoları ve Rythonlar: Bu objeler üzerinde Hitit inanç sistemine ait sahneler (boğa figürleri, tanrılara sunular, müzikli eğlenceler, akrobatik hareketler, kutsal birleşme sahneleri) tasvir edilmiştir. Boğa, Teşup'un sembolüdür.
• Yazılıkaya: Hattuşa yakınlarındaki kaya kabartmalarıdır. A odasında tanrı ve tanrıçaların (Teşup ve Hepat liderliğinde) kutsal evlilik sahnesi tasvir edilmiştir. B odası ise nişler ve ölü gömme/öteki dünya ile ilişkili kabartmalar içerir. İmparatorların ritüellerinin yapıldığı bir alan olduğu düşünülmektedir.
• Eflatunpınar: Doğa ile barışık inançlarını gösteren, suyun kaynadığı alanda yapılmış bir havuz ve kabartmalar barındırır. Dağ tanrıları, daha büyük tanrıları ve kanatlı güneş motifiyle evren algılarını gösterir.
• Öteki Dünya İnancı: Hititlerin ölü yemeği ritüelleri, öteki dünya ve yeraltı inançları olduğu bilinir. Kralların yakıldığı ve yüksek yerlerde gömüldüğü tahmin edilmektedir.
• Büyü ve Kehanet: Hayvan falları ve büyücülük Hitit toplumunda önemli yer tutmuştur. Kör odalar gibi bazı mimari yapılar, öteki dünyaya açılan kapılar veya ölüm ritüellerinin parçası olarak kullanılmış olabilir.

6. Hitit İmparatorluğu'nun Sonu ve Karanlık Çağ

• Yıkılış Nedenleri: MÖ 1200'lerde Hitit İmparatorluğu, kuzeyden gelen Kaşkaların akınları ve Deniz Kavimleri olarak adlandırılan halkların varlığıyla zayıflamış ve yıkılmıştır.
• Karanlık Çağ (MÖ 1200 - 900): Hitit İmparatorluğu'nun yıkılmasıyla birlikte, yazılı eser bırakılmaması nedeniyle "Karanlık Çağ" olarak adlandırılan 300 yıllık bir dönem başlamıştır. Bu dönemde halklar yok olmamış, ancak merkezi otoritenin ve yazının ortadan kalkması bilgi akışını kesintiye uğratmıştır.
• Hititlerden Sonrası: Karanlık Çağ'dan sonra Batı Anadolu ve İç Anadolu'da Frigler, Doğu Anadolu'da Urartular güçlenmiş, Mezopotamya'da ise Asur Krallığı tekrar ön plana çıkmıştır. Deniz Kavimleri Yunanistan, Anadolu ve Doğu Akdeniz'de varlık göstermiş, ancak Mısırlılar onlara karşı direnerek kültürlerinin devamlılığını sağlamıştır. Tunç Çağı'nın sonunu getiren nedenler arasında iklim değişikliği, siyasi istikrarsızlık ve halk hareketlilikleri de yer almaktadır. Bu dönemin ardından Yeni Hitit Krallıkları, Fenikeliler ve İsrailoğulları gibi yeni siyasi oluşumlar ortaya çıkmıştır.