Mermerin Soğukluğundan Mağaranın Sıcaklığına: Yeni Zeitgeist

Ziyaretçi sayıları artıyor dedik, ancak bu kalabalıkların motivasyonu ne? Sahadaki gerçek şu: Bugün birbirinin kopyası Roma sütunları veya benzer heykellerin bulunması, ortalama ziyaretçi için artık bir heyecan yaratmıyor.

Instagram Çağında Antik Kent

İnsanlar artık Efes’e veya Bergama’ya Roma tarihini öğrenmek için gitmiyor. Onları çeken şey; tiyatronun en üst basamağından ovaya bakmanın görsel hazzı, denizin manzarayla buluştuğu o "Instagramlık" kare veya sadece "görülecekler listesi"ne bir tik atma arzusu. Klasik arkeoloji, sosyal medya akışında tüketilecek bir dekora dönüşmüş durumda.

Neden Roma Değil de Göbeklitepe?

Tam bu noktada ilginç bir makas değişimi yaşanıyor: Klasik arkeolojiye ilgi azalırken, Tarih öncesi arkeolojisine ilgi patlama yapıyor. Neden?

1. Modern İnsanın Terapisi: Metropol kaosunda sıkışan, "Mindfulness" ve kişisel gelişim peşinde koşan modern insan, aradığı sadeliği Roma Senatosu’nun karmaşık entrikalarında değil; avcı-toplayıcı atalarının "dürtüsel ve ilksel" yaşamında buluyor.
2. Derin Tarih (Deep History): İklim krizi ve pandemilerle boğuşan dünyamız, imparatorların zaferlerini değil; insan türünün "hayatta kalma mücadelesini" merak ediyor. Graeber ve Wengrow’un "Her Şeyin Şafağı"nda tartıştığı gibi; hiyerarşisiz, doğayla bütünleşik o kayıp ütopyayı arıyoruz.
3. Evrensellik: Roma tarihi Batı’nın mirasıyken; Afrika’dan çıkış veya Buzul Çağı, tüm insanlığın ortak hikayesi. Bu yüzden Göbeklitepe veya Karahantepe, Efes’ten daha "bizden" ve daha gizemli geliyor.

 

"Geleceğe Miras" mı, Yoksa Hafriyat Projesi mi?

Bugün Türk arkeolojisinde yaşanan eksen kaymasının en somut örneği, Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın "Geleceğe Miras Projesi" (GMP) ile kurguladığı yeni çalışma modelidir. Bu proje, arkeolojiyi sabırla işlenen bir "bilgi üretim süreci" olmaktan çıkarıp, metreküp hesabı yapılan bir "hafriyat ve inşaat sürecine" dönüştürmektedir.

"60 Yıllık İşi 4 Yılda Yapmak"

Bakanlığın "60 yılda yapılan işi 4 yılda yapacağız" hedefi, kulağa hoş gelen bir kalkınma hamlesi gibi sunulsa da, arkeolojinin doğasına aykırıdır. Bir antik kentin %3.5 olan kazılma oranını 4 yılda %45'e çıkarma taahhüdü, bilimin değil, müteahhitliğin dilidir. Çünkü arkeoloji bazen bir günde sadece bir santim inmeyi, fırçayla polen toplamayı gerektirir. Hız, arkeolojide verinin (tohumların, mikro kemiklerin) yok olması demektir.

Müteahhitlik Düzeni ve "Koordinatör" Karmaşası

Bilimsel soruların yerini ticari kaygıların aldığının en acı göstergesi, kazı süreçlerine "taşeron/müteahhit" mantığının entegre edilmesidir.

• Metreküp Hesabı Arkeoloji: Yüklenici firmaların kazdıkları toprak hacmi üzerinden ödeme almaları, onları "hızlı ve derin" kazmaya teşvik ediyor. Bu sistemde, taşın yerinde (in-situ) korunması firmaya para kazandırmazken; o taşın yerinden oynatılması, taşınması ve "düzenlenmesi" bir hakediş kalemine dönüşüyor. Bir taşın yeri gereksiz yere değiştiğinde, anlattığı hikaye de biter.
• Nöbetçi Şefler (Koordinatörler): Yıllardır devam eden, kurumsal hafızaya sahip kazı başkanlıklarının yerine atanan "Koordinatör Kazı Başkanları", sahada yetki karmaşası ve bilimsel kopuş yaratıyor. Efes veya Hierapolis gibi uzmanlık gerektiren alanlara, sırf süreci hızlandırmak için atanan genel koordinatörler, bilimsel etiği ve 160 yıllık uluslararası akademik bağları zedelemektedir.

Disneylandleşen Antik Kentler ve "Gece Müzeciliği"

Arkeolojik alanların birer "bilimsel laboratuvar" olmaktan çıkıp, tüketim nesnesine dönüştüğü yer ise "Gece Müzeciliği" uygulamalarıdır.

Efes ve Hierapolis'te ziyaretçi sayılarını artıran bu proje, ekonomik bir başarı gibi görünse de ekolojik ve tarihsel bir maliyet taşıyor. Antik kentin bağrına döşenen ağır aydınlatma kabloları, henüz kazılmamış tabakaları tehdit ederken; antik tiyatrolar "konser alanı", sütunlu caddeler ise "yürüyüş parkuru" olarak pazarlanıyor.

Işık oyunları ve dramatik aydınlatmalarla antik kent, bir "sahne"ye; ziyaretçi ise öğrenen bir özneden, biletli bir "seyirci"ye dönüşüyor. Bu "Disneylandleşme" süreci, tarihin sessizliğini ve kutsiyetini, turizm gelirlerine kurban ediyor.

Buluntu Haberciliği – "Manşetlik Eser Aranıyor"

Tüm bu sistemin vitrini ise medyadır. Bugün arkeoloji haberleri, bağlamından koparılmış bir "definecilik günlüğüne" dönmüş durumda.

• "Tarihi Değiştiren Heykel" Enflasyonu: Kazı başkanları, bütçe alabilmek için sürekli "manşetlik" buluntular üretmek zorunda hissediyor.
• Sorunun Yokluğu: Haberlerde "2000 yıllık heykel bulundu" deniliyor ama o heykelin hangi sosyal bağlamda olduğu, halkın ne yediği, nasıl yaşadığı anlatılmıyor. Çünkü sistem, "Halk nasıl yaşıyordu?" sorusuna değil, "Vitrine ne koyacağız?" sorusuna odaklı.

Mısır Modeli ve Osman Hamdi Bey’in Emaneti

Geldiğimiz nokta, Türkiye arkeolojisinin geleceği adına kritik bir yol ayrımıdır. Gidişat, bilimsel derinliğin azaldığı ancak görsel şovun arttığı bir "Mısır Modeli"ne doğru evrildiğimizi gösteriyor.

Gelecekte, dünya üniversiteleriyle rekabet eden, teori üreten akademik makalelerimiz azalabilir. Buna karşılık; ışıklandırılmış ören yerlerimiz, gişe rekorları kıran "blockbuster" sergilerimiz ve Instagram’da harika görünen antik kentlerimiz olacak. Turist sayısı artacak, "hafriyat" hedefleri tutturulacak.

Ama...

Yazının başına, o ana fikre dönelim.

Osman Hamdi Bey, Nemrut’un zirvesine tırmanırken veya Sayda’da yerin altına inerken; metreküp hesabı yapmak veya turist rekoru kırmak için orada değildi. "Bu toprakların medeniyetini biz yazarız, biz koruruz" demek için, arkeolojiyi bir "vatan savunması" olarak gördüğü için oradaydı.

Bugün turistik dekora ve inşaat sahasına dönüşen o taşları, batılı yağmacıların elinden kurtarıp bize "emanet" bırakan o ruhu kaybedersek; müzelerimiz ne kadar kalabalık, aydınlatmalarımız ne kadar parlak olursa olsun, içleri o kadar karanlık kalacaktır.

Belki de artık kazmayı sadece toprağa değil, kendi vicdanımıza vurma vaktidir.