Kader Diye Bir Şey Yoktur, Uygarlığın İcatları Vardır
Hayatın adaletsizliğinden yakınırız. Eğitimde fırsat eşitsizliği, sağlığa erişimde yaşanan dengesizlik, zenginle yoksul arasındaki uçurum... Bunları çoğu zaman bireysel yetersizliklere, sistemin karmaşıklığına ya da daha soyut bir biçimde “kader”e bağlarız. Oysa İsmail Gezgin, bu söylemin tam karşısında duruyor. Ona göre bu yaşadıklarımız, ne doğanın cilvesi ne de kaçınılmaz bir yazgı. Aksine, binlerce yıl önce atılmış ideolojik temellerin, titizlikle inşa edilmiş bir "uygarlık düzeninin" günümüzdeki devamı.
Gezgin’in okumasına göre, bu düzen bir kaza değil, açık bir tasarımdır. Sınıf ayrımını, emek sömürüsünü ve cinsiyet eşitsizliğini normalleştirmek için tarihin en başından beri bir anlatı kurulmuştur. Bu anlatılar sadece hikâye değil, toplumu biçimlendiren güçlü araçlardır. Örneğin Platon’un Devlet’inde geçen “altın-gümüş-demir-tunç” miti, toplumun katmanlarını doğuştan tanımlayan neredeyse kutsal bir reçete gibidir. Altından olanlar yönetmeye, gümüşten olanlar korumaya, demir ve tunçtan olanlarsa sadece çalışmaya layıktır. Mitos aracılığıyla bu ayrım, tanrıların iradesi gibi sunulur. Böylece eşitsizlik yalnızca meşru değil, değiştirilemez de kılınır.
Benzer bir işlev, Mezopotamya’nın Gılgamış Destanı’nda ya da Âdem ile Havva anlatılarında da görülür. Tanrılar kendi aralarında bile sınıflara bölünmüştür; kimisi karar alır, kimisi çalışır. Böylece hiyerarşi evrensel, sorgulanamaz ve “doğal” bir düzene dönüştürülür.
Bu sistemin en eski ve en görünmez ötekisi ise kadınlardır. Antik Yunan’da sadece “çocuk taşıyan” olarak tanımlanan kadınlar, hem dilde hem kamusal yaşamda sınırlandırılır. Toplumsal rolü eve hapsedilen kadın, patriyarkal düzenin en erken ve en istikrarlı mağduru haline gelir. Bu normlara uymayanlar ise “fahişe” olarak yaftalanır; cezalandırılır, ancak bir yandan da bu “cezanın” ekonomik bir faydaya dönüştürülmesi sağlanır: Devlet, bu kadınların “ahlaksızlığı” üzerinden bile vergi alarak sistemin işleyişine katkı sağlar.
Ve bütün bu ideolojik düzenin anıtsal yansıması olan yapılar... Piramitler, zigguratlar, saraylar… Bugün turistlerin hayranlıkla baktığı bu eserlerin ardında kimlerin emeği, hangi bedeller, kaç kayıp hayat olduğunu sormuyoruz. Çünkü bize bu yapıların bir kralın hayaliyle ya da tanrısal bir iradeyle bir gecede dikildiği anlatıldı. Ama gerçek şuydu: Bu yapılar, binlerce isimsiz insanın, çoğu zaman köle ya da yoksul işçilerin, bedeni ve ömrüyle yükseltilmişti. İktidarın yüceltilmesi, emeğin görünmez kılınması sayesinde mümkündü. Ve bugün bile müzelerde, görkemli vitrinlerde bu “görkemin” devam ettirildiğini fark etmeden izliyoruz.
Gezgin’in ortaya koyduğu bu çerçeve, yalnızca bilimsel bir yaklaşım değil; aynı zamanda ahlaki bir duruş. Bugün hepimizin kendimize sorması gereken soruları tetikliyor: Hangi düzenin içindeyiz? Ne kadarı bize ait, ne kadarı bize dayatılmış? Bugün yaşadığımız eşitsizliklerin kökeni gerçekten bizim başarısızlıklarımız mı, yoksa binlerce yıl önce yazılmış bir senaryonun içindeki roller mi?
Belki de gerçek özgürlük, tam da bu soruları sormaya cesaret etmekle başlar. “Kader” denilen şeyin aslında insan eliyle yazılmış bir kurgu olduğunu fark ettiğimiz anda, o kurgunun dışında bir hayatın da mümkün olabileceğini düşünmeye başlarız. Ve belki işte o zaman, tarih sadece geçmişin değil, geleceğin de anahtarı olur.